نقشه سايت        EN   FA 
امروز

کتاب «درآمدی بر معناشناسی قرآن» منتشرشد.

 
این کتاب در شانزده فصل وبا 368 صفحه به اهتمام انتشارات دانشکده اصول دین قم نشر پیدا کرد. اینک برای آشنایی با محتوای کتاب مقدمه آن آورده می شود.
 
امام صادق(ع) فرمود: «ما کان اللهُ عز و جل لِیخاطِبَ خلقَه بما لا یعلمون؛[1] خداوند را نسزد که با خلقش به گونه­ای سخن بگوید که نفهمند»­.
اثر حاضر درآمدی برمعناشناسی مفردات و ترکیبات آیات قرآن و حاوی مباحث بنیادی و نظری است که برای معناشناسی مفردات و ترکیبات قرآنی ضروری به نظر می­رسد.
مراد از مباحث بنیادین، مجموعه­ ای از تعاریف و پیش ­فرض­هایی است که می­تواند معناشناسی قرآن برآنها مبتنی باشد. در علوم کهن از این نوع مباحث به «مبادی»­ تعبیر می‌کردند و آن رابر دو قسم می­دانستند: مبادی تصوری یا تعاریف، و مبادی تصدیقی یا اصول. در قسم تعاریف، مصطلحات توضیح داده می­شود و در قسم اصول، مجموعه ­ای از گزاره­ هایی که اساس مباحث بعدی را تشکیل می­دهند، بیان می­گردد.
معناشناسی قرآن تعبیر عامی است که مباحث گوناگونی را درباره معانی آیات قرآن در بر می­گیرد. اولاً،هم شامل بحث از معانی مفردات قرآن می­شود و هم معانی ترکیبات قرآن، چه ترکیبات اسنادی یا غیر اسنادی. ترکیبات غیر اسنادی، مثل ترکیبات وصفی و اضافی و حرفی. ثانیاً، هم عهده­ دار کشف مراد الهی است و هم لوازم مراد الهی. ثالثاً، در آن، هم معانی تاریخی یعنی معنای اولیه و تطورات بعدی در دوره‌های جاهلی و قرآنی و بعدقرآنی بررسی می­شود که معناشناسی تاریخی نامبردار می­گردد و هم معانی توصیفی یعنی معنای مراد و معانی هاله­ ای مفردات و ترکیبات قرآن در دوره نزول بررسی می­شود که معناشناسی توصیفی خوانده می­شود. مقصود از معانی هاله‌ای تمامی مفاهیمی است که مخاطبان قرآن درباره یک مفرد یا ترکیب داشته ­اند. این مفاهیم با بررسی حوزه معناشناختی هریک از وجوه معانی یک واژه مشخص می­شود.
غرض اصلی ازمعناشناسی قرآن کشف مراد الهی است؛ به همین رو بیش­تر محتوای این اثر شامل مباحثی است که می­تواند در کشف مراد الهی نقش داشته باشد. منتها نظر به این که معانی آیات قرآن به اصل مراد الهی محدود نیست و کلام الهی نظیر هر کلام دیگری از لوازمی برخوردار است، درباره توسعه معنایی آیات قرآن نیز بحث شده و در آن، مرز معانی قابل انتساب به قرآن از معانی غیر قابل انتساب بازشناخته شده است.
در آغاز، هدف ازتألیف این اثر، فراهم کردن محتوایی در زمینه مباحث بنیادی مفردات قرآن بود؛ اما نظربه این که کشف مراد الهی به صرف معناشناسی مفردات قرآن میسور نمی­شود، معناشناسی ترکیبات قرآن نیز مورد توجه قرار گرفت. سبب کافی نبودن معناشناسی مفردات در کشف مراد الهی این است که گاهی واحدهای معنایی، مفردات نیستند؛ بلکه ترکیبات­ اند. گاهی مراد متکلم همان معنای افرادی واژگان است؛ اما گاهی معنای افرادی واژگان مراد نیست؛بلکه معنای ترکیبی آنها مراد است؛ مانند مواردی که در آنها تعبیری تمثیلی به کاررفته است.
مباحث این اثر درشانزده فصل راجع به موضوعات ذیل درباره قرآن سامان یافته است: کلیات، فرهنگ، زبان،لهجه، اقتراض، وضع و اشتقاق، غرابت معنایی، اجمال معنایی، تشابه معنایی، چندمعنایی،هم­معنایی، پیوستگی معنایی، شمول معنایی، توسعه معنایی، معناشناسی تاریخی ومعناشناسی توصیفی.
در فصل کلیات، مراداز معناشناسی قرآن و محدوده آن توضیح داده می­شود. معناشناسی قرآن در آن عبارت ازمطالعه علمی معنای مراد الهی و لوازم آن در قرآن و نیز در گذر تاریخ دانسته شده است. همین تعریف محدوده آن را نیز آشکار کرده است.
در فصل فرهنگ قرآن سخن از این است که فرهنگ قرآن همان فرهنگ عربی است؛ جز تغییراتی که از رهگذر بعثت پیامبر اسلام(ص) در آن فرهنگ پدید آمده است. پیامبر اسلام(ص) بسیاری از سنت­های عربی را امضاء کرد و البته برخی از آنها را نیز نسخ نمود و بسیاری را هم تکمیل فرمود.
در فصل زبان قرآن از زبان معیار عرب حجاز عصر پیامبر اسلام(ص) به عنوان زبان قرآن یاد می­شود. مراداز این زبان همان زبانی است که سخنوران عرب در مراسم رسمی مانند موسم­های حج به آن ایراد سخن می­کردند.
در فصل لهجه قرآن سخن از این است که قرآن به هیچ یک از لهجه ­های عرب نیست؛ چون زبان قرآن عبارت اززبان معیار عرب حجاز بوده است و در زبان معیار لهجه خاصی ملاحظه نمی­شود؛ امانزدیک­ترین لهجه به قرآن لهجه قریش است.
در فصل اقتراض،واژگان دخیل در قرآن بررسی می­شود. بررسی­ها نشان می­دهد، بیش­ترین واژگان دخیل قرآن از منطقه بین النهرین به زبان عربی و قرآن راه یافته است.
در فصل وضع واشتقاق، درباره چگونگی پیدایش و زایش واژگان بحث می­شود. البته معنای وضعی واژگان وچگونگی اشتقاق آنها در دست نیست، اما با احصای اشتقاقات و استعمالات هر واژه وتطبیق آنها بر فرایند زبان­ آموزی کودکان به حدسیاتی می­توان دست یافت.
در فصل غرابت معنایی سخن از این است که به لحاظ فصاحت و بلاغت قرآن، در آن واژگانی که نزد عرب حجاز عصر پیامبر اسلام(ص) نامأنوس و نامفهوم باشد، وجود ندارد و به فرض وجود، سیاق آیات، معنای مراد از آن را روشن می­سازد.
در فصل اجمال معنایی، از واژگانی بحث می­شود که حقایق شرعی می­نامند و در آن سخن از این است که این واژگان قبل از اسلام نیز در همین معانی شرعی سابقه استعمال داشته­ اند.
فصل تشابه معنایی به بررسی تعابیر تصویرگونه قرآنی نظیر مجاز، استعاره و کنایه اختصاص دارد ومتشابهات قرآنی نیز از این قسم برشمرده و بیان می­گردد که در آیات قرآن، متشابه به معنای واژه­ای که معنای مراد از آن از سیاق آیات مشخص نبوده باشد، وجود ندارد؛ چراکه شرط فصاحت و بلاغت قرآن آن است که مراد الهی برای مخاطبانش آشکار باشد.
در فصل چندمعنایی بحث از این است که در قرآن به حکم فصاحتی که دارد، الفاظ چندمعنا با قرینه به کاررفته اند؛ لذا در قرآن در یک موضع، هیچ لفظی در بیش از یک معنا به کار نرفته است.
در فصل هم ­معنایی از وجود ترادف در قرآن سخن گفته شده است. مراد از ترادف، دو واژه­ای دانسته شده است که به جای یکدیگر به کار می­روند و مفید یک معنایند.
در فصل پیوستگی معنایی سخن از این است که باید رابط­ه ای لفظی و معنوی در قرآن مورد اعتنا قرار گیردو با تکیه بر روایات آحاد و نقل به معنا شده، نباید پیوستگی آیات را از هم گسیخت.
در فصل شمول معناییگ فته می­شود، لفظی در قرآن عام و مطلق است که عموم و اطلاقش برای عرب عصر نزول،معهود و قابل درک بوده باشد.
در فصل توسعه معنایی سخن از این است که تنها لوازم منطقی آیات قابل انتساب به آیات است و آن دسته از تطبیقات عرفانی و فلسفی و علمی و مانند آنها بر آیات قرآن که هیچ ملازمه منطقی با آیات مربوط ندارند، تفسیر به رأی به شمار می­روند.
در فصل معناشناسی تاریخی توضیح داده می­شود که یک لفظ یا تعبیر قرآنی چگونه پدید آمده و چه تطوراتی در سه دوره جاهلی، قرآنی و بعد از قرآنی پیدا کرده است.
در فصل معناشناسی توصیفی از وجوه معنایی واژگان در قرآن و حوزه معناشناختی آنها بحث به میان می­آید.
شایان ذکر است، نوعاین مباحث در علومی چون زبان­شناسی یا فقه­ اللغه، علوم بلاغت، اصول فقه و علوم قرآنی کمابیش وجود داشته است. تفاوت عمده­ ی که مباحث این اثر با آنها دارد، از یکسو رویکرد انتقادی نسبت به مباحث کهن و از سوی دیگر بومی­ سازی نسبت به مباحث جدید ومتناسب­ سازی آنها با معناشناسی قرآن است.
گفتنی است، روش مادر مراجعه به احادیث و اقوال تفسیری آن است که به مصداق روایات عرضه، نخست، آیات قرآن کریم به کمک قرائن دخیل در فهم، نظیر سیاق، زمان و مکان نزول، مخاطب و آیات مشابه معناشناسی می­شود؛ سپس به احادیث و اقوال تفسیری مراجعه می­گردد. چنانچه احادیث و اقوال در چارچوب معنای حاصله از آیات قرآن بگنجد، به آنها استناد می­شود؛اما اگر مخالف آن معنا بود، ردّ یا توجیه می­گردد.
باید اعتراف کرد،مباحث این کتاب علیرغم بازبینی­ های مکرر هنوز کمال خود را نیافته است. مع­ الوصف نشرآن می­تواند سرآغازی برای تنقیح و تکمیل مباحث بنیادی معناشناسی قرآن به شمارآید.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجلسی، محمد باقر. بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار (بیروت: مؤسسةالوفاء، 1403ق؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‏تا)، 42/300


برخی از تالیفات و منابع قرآن و حدیث در سال 90

-         سکـه‌ای از آسمـان، تألیف حجه‌الاسلام والمسلمین مرتضی دانشمنـد
-         فرهنگ قرآن ( 33 جلدی) ؛ تهيه: مرکز فرهنگ و معارف قرآن.
   -  علامه مجلسی و فهم حدیث تالیف جناب آقای عبدالهادی فقهی زاده ... ...
           - اندیشه سیاسی تربیتی علوی در نامه‌های نهج‌البلاغه (دوره هشت جلدی) ؛ آیت‌الله دکتر احمد بهشتی
             -  تالیف کتاب تفسیر سوره نساء –دکتر لاله افتخاری               
·            -  تالیف کتاب تفسیر سوره نور= دکتر لاله افتخاری
                  -تالیف کتاب نقد و بررسی روایات تفسیری باقرین(ع)- دکتر لاله افتخاری
·            -ترجمه کتاب " لیتنی کنت اعلم " تالیف شهید بنت الهدی صدر- دکتر لاله افتخاری
-         زمزمه عارفان –مرحوم آیت الله بهجت  - انتشارت دارلحدیث
-         دانشنامه قرآن و حدیث در 16 جلد –انتشارات دارالحدیث
-         حکمت نامه شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه
-         حدیث اسلامی از کتاب عبدالعظیم –انتشارات دارلحدیث
-         اخبارگری تاریخ و عقاید-                            //
-         زمزمه عرفان -                                        //
         - مصباح الانوار-                                            //
           - تفسیر ترجمان فرقان – ترجمان وحی -بشارات عهدین صادقی تهرانی، محمدانتشارات شکرانه -
- شرح الاسماء الحسنی ( شرح دعای جوشن کبیر . قمی،
-  تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب . محمد بن محمدرضا. سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامی .
-  الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّٰی - کلانتر)، عاملی، شهید ثانی،
جامعة علوم القرآن پایگاه تخصصی علوم قرآنی
کانون قرآن وعترت دانشگاه ازاد اسلامی واحد نایین
تعداد بازديد : 2458
نظرات كاربران :
نام :
ايميل :
متن نظر : * 
 
متن بالا را وارد نماييد* 
 
آدرس دانشگاه آزاد اسلامي واحد نائين
نائين- ميدان مدرس - بلوار دکتر حسين فاطمي
کد پستي 8391965931
فکس : 03146266200
کليه حقوق  اين سايت متعلق به دانشگاه آزاد واحد نايين ميباشد.